donderdag, oktober 04, 2012

Ter gelegenheid van de 80ste 'verjaardag' van Glenn Gould biedt Sony de hele  backcatalogue van de Canadese pianist in een mooie editie aan. En dat is niet gering: alleen de Bach-cd's al zijn goed voor 39 cd's en 6 dvd's. Voorts gespecialiseerde dvd's: onder andere het televisiewerk van Gould. Het is weinig geweten, maar Gould was naast pianist ook een creatief tv- en radiomaker. Van de Canadese openbare radio en tv kreeg hij carte blanche om radiofonische en televisionele essays te maken. Dat deed hij op een bijzonder eigen manier. Zo vond hij de contrapuntische radio uit. Of de aleatorische tv.

Jonggestorven mythe

Voor de meesten is het feit dat Gould pas tachtig zou worden eerder een verrassing. Want in onze gedachten leek hij ouder. Voor die verwondering zijn twee redenen. Hij stierf relatief jong, op 4 oktober 1982 aan een hersenbloeding, ondertussen al dertig jaar geleden. Maar de belangrijkste reden is dat hij al in 1962, vijftig jaar geleden, definitief is gestopt met concerten geven. En daar begon de mythe. Er is waarschijnlijk (op Callas na) geen klassiek muzikant met zo'n hoog profiel.

Rare vogel

Gould was een ongelofelijk excentriek mens. Anders dan de grauwe massa. Wie voor de vuist weg Gould zou moeten definiëren komt onmiddellijk op zaken uit die nauwelijks iets met muziek te maken hebben. Altijd gekleed in winterkleren, winterjas, pet. Hij sleurde altijd zijn eigen pianostoel met zich mee. Een oude, krakkemikkige vouwstoel, waarvan de poten ingekort waren. Het embleem van deze cd-reeks dat op ieder hoesje terugkomt, is trouwens dat stoeltje. De fans die dat willen, kunnen zich zelfs een replica aanschaffen.
Glenn Gould zong mee met de muziek die hij speelde. Niet echt mee, in contrapunt met de muziek. Daar kwam dan dat gekraak van dat stoeltje bij. Je kunt niet echt zeggen dat zijn opnamen smetteloos waren. Hij had ook zijn eigen piano die hij van Canada naar New York over en weer verhuisde.

De James Dean van de klassieke muziek

Ook muzikaal was Gould heel duidelijk herkenbaar. Het lijfstuk waarmee hij geidentificeerd wordt, zijn natuurlijk deGoldbergvariaties van Bach, en voorts veel Bach. Niet het kernrepertoire van een pianist, dan denk je eerder aan Chopin of Prokofief. Hij debuteerde trouwens in 1955 bij CBS met die Goldbergvariaties. Twee kanten van een LP vol met een zelfde werk, in 32 kleine stukjes. Niet vanzelfsprekend. Tenzij je het als een stunt beschouwt.
Want ook daar waren er buitenmuzikale zaken aan de orde. Begin jaren vijftig waren de jaren van de 'angry young men', de 'rebels without a cause'. De jaren van Marlon Brando en  James Dean. En laat nu juist dat het profiel zijn waar de marketing van CBS op mikte. De muzikale variant van de filmacteurs. Alle glossy bladen van New York schreven over het debuut: En dan debuteren met standaardrepertoire zou zwak zijn. Daarom dus de Goldbergvariaties. De Goldbergvariaties waarmee hij startte, en ook die waarmee hij zijn carrière ei zo na afsloot. Zijn tweede opname dateerde uit 1981, het jaar voor zijn dood. Die fixatie op dat werk kan natuurlijk met zijn naam te maken hebben: Gould, Goldberg.
Maar afgezien van allerlei uiterlijkheden, er is ook iets speciaals aan de hand met de musicus Gould. Toen ik een tijdje terug het aangrijpende boek 'Contrapunt' van Anna Enquist las, dat op de structuur van de Goldbergvariaties gebaseerd is, met muziekvoorbeelden, waren het de klanken van de Gouldversie die door mijn hoofd spookten. Hij bijt zich vast in je geheugen. Je hebt mensen die bij zijn interpretaties rillen. Je hebt er die hem verafgoden. Onverschillig laat hij je alvast niet.

Orgel en piano

Gould vertelde zelf dat de belangrijkste invloed op zijn pianospel, het feit was dat hij aanvankelijk ook orgel speelde. Een andere manier om het klavier te beroeren (om het met de termen van vroeger te benoemen). Een manier om de noten niet aan mekaar te binden. Die manier vertaalde hij naar de piano. En dat werd zijn herkenbare manier om Bach te spelen. Misschien ook de reden waarom hij zo diep weggedoken achter zijn klavier zat. Overigens maakte Gould  één orgelopname. Een opmerkelijke opname, die door de kritiek neergesabeld werd. Eén schreef: “Het spel van Gould is zo onmuzikaal dat hij bij mij het beeld oproept, van een afgerichte zeehond die het Engelse volkslied op een serie van autotoeters knijpt”. En zo klinkt het ook, dat niet gebonden orgelspel. Dat verklaart ook waarom sommige mensen allergisch zijn voor het spel van Gould.

Moralist

Het was zijn moeder die hem aanraadde om met zijn spel mee te zingen. Een slechte gewoonte waarvan hij later nooit meer af geraakte, ondanks verwoede pogingen.
En dat brengt ons bij de mens Gould. Hij stamde uit een puriteinse familie, en hij is zijn hele verdere leven in essentie puritein gebleven, toch in overdrachtelijke zin. Een man die de wereld zeer rationeel en moreel hoogstaand benadert. Ondanks zijn seksuele escapades. Voor hem was muziek het hogere of het diepere, zo je wil. Maar die muziek moet ook moreel hoogstaand zijn. Hij voelde zich thuis in de barokwereld van Bach en Handel, of later zelfs in die van Beethoven. Maar allerminst in die van de romantiek. Hij verafschuwde zelfs de hedonistische wereld van Mozart. Wanneer het in de muziekgeschiedenis er weer rationeler aan toe ging, voelde hij zich weer op vertrouwd terrein. Hij was een hevige aanhanger van Schönberg. Zijn motorboot heette Arnold S. Hij beschouwde de muziek van Schönberg zelfs van de allerbeste ooit geschreven. De muziek vanWebern verafgoodde hij. Op muzikaal gebied bleef hij puritein.

Autistisch


Bovendien was Glenn Gould superintelligent en grappig. Op vele manieren. Hij schreef ooit een geestige fuga voor vier stemmen en strijkkwartet: 'So you want to write a fugue?'. Van hetzelfde soort muzikale humor als het lied 'I hate music' van zijn goede vriend – vijand Leonard Bernstein. Maar wat zijn leven nog het meest moet gemodelleerd hebben, was het feit dat hij licht autistisch was. Dat veronderstelt men nu althans. Hij kon bewust provocatief zijn. Maar veel van zijn excentriciteiten zullen ook tot die ziekte terug te voeren zijn.
Op het einde van zijn leven trok hij zich meer en meer in de eenzaamheid terug. En zijn ideale plek waren de eindeloze ijsvlaktes van het noorden van Canada. Glenn Gould is een vreemde eenzaat om naar te luisteren, naar wat hij te vertellen heeft.
Lucas Huybrechts
Klara © 2015