woensdag, februari 27, 2013
Vandaag in Late Night de Ierse dichter W.B. Yeats als inspiratiebron voor o.m. Christy Moore, Michael Tippett, Joni Mitchell, Jonathan Harvey, George Benjamin en John Tavener. Yeats was ook een mysticus en een politicus, maar geen muzikant. En toch inspireerde hij een indrukwekkende verzameling muzikanten om zijn teksten op muziek te zetten. Helemaal vreemd is dat niet, want Yeats had het niet zo voor opzettelijk obscure poëzie en wilde graag een breed publiek bereiken. Enter bv. Joni Mitchell en haar "Slouching Towards Bethlehem (Based on a Poem by W.B. Yeats)". Met trage, donderende drumslagen verklankt Vinnie Colaiuta daarin het naderende gevaar: het monster nadert, het weet zijn uur gekomen. Joni Mitchell staat aan de grond genageld: het beest heeft het lichaam van een leeuw en het hoofd van een man. Zijn blik, zingt ze, is even genadeloos als de zon. Het beest is uit een diepte gekomen, waar het twintig eeuwen lang verdoken zat, gevangen in een schrikwekkende nachtmerrie. Maar nu neemt zijn woede eindelijk vorm aan. 'Surely some revelation is at hand': er moét wel een openbaring ophanden zijn, denkt Mitchell. Maar in het lied klinkt geen paniek. Joni Mitchell was 47 toen ze het in 1991 opnam, als een van de songs op haar intimistische album Night ride home. Waren het donkere tijden? Nu ja... de Eerste Golfoorlog was bezig, waarin de VS uiteindelijk Irak terug zouden drijven ten koste van tienduizenden mensenlevens. Maar 9/11 was nog tien jaar weg. Als Mitchell in operatie Desert Storm al het einde van een tijdperk zag, was ze behoorlijk pessimistisch. Of anders erg visionair. Misschien speelde iets anders mee. 'Slouching towards Bethlehem' is niet zomaar een tekst. Het is een persoonlijke bewerking door Mitchell van 'The second coming' van William Butler Yeats. Hij publiceerde het gedicht in 1920. Hij was diep onder de indruk van het einde van de Eerste Wereldoorlog, een gebeurtenis die hem - getuige daarvan de verschillende bewaarde versies van het gedicht - in gedachten terugvoerde naar de revoluties in Frankrijk, Ierland, Rusland en Duitsland. Zoveel veranderingen zetten de dichter ertoe aan na te denken over de vraag of de wereld niet onderhevig was aan dé grote verandering. Welke verandering dan? De antidemocratische Yeats vreesde dat Europa's leidende klasse teloorging, en dat de westerse beschaving in 2000 een cyclus rond zou maken. De geboorte van Christus, meende Yeats, had voordien al een tweeduizendjarige cyclus beëindigd. Veel tekenen wezen erop dat er een nieuwe omschakeling aankwam. Yeats-exegeten hebben erop gewezen dat de dichter zich in dit gedicht sterk liet inspireren door collega's als Percy Bysshe Shelley (Prometheus unbound) en William Blake (The book of Urizen). En natuurlijk is die hele 'second coming' een bekend gegeven in het christelijke geloof, waar het staat voor de terugkeer van Christus en het Laatste Oordeel. Yeats had geen christelijke bedoelingen, zijn visie was veeleer politiek gekleurd. Enkele regels verwijzen naar de door hem verfoeide Russische revolutie (1917): 'The best lack all conviction, while the worst are full of passionate intensity'. Wat als het irrationele terugkomt, vroeg de dichter zich af. Hij gaf zijn angst vorm: een ruw beest werd het, een soort sfinx. In 1904 had hij het al eens beschreven: toen associeerde hij het met 'extatische vernietiging', wat in zijn conservatieve visie geen louter negatieve gedachte was. Yeats gaf later toe dat zijn gedicht evengoed als een profetie over het naderende fascisme beschouwd kon worden. De woorden gingen een eigen leven leiden. Enkele regels, 'Things fall apart; the centre cannot hold', werden vaak geciteerd in de teleurstelling van de late jaren zestig. Maar in hun bondigheid geven de woorden perfect uitdrukking aan eender welke situatie waarin verlies zwaarder weegt dan vooruitgang. Zowel de auteur Chinua Achebe als de hiphopband The Roots heeft Things fall apart gebruikt als titels voor een boek en een album. De jaren verstreken. In 2002 nam Joni Mitchell haar lied op in een compilatie, Travelogue. De uitgave bevat ook een boekje waarin de songschrijfster verschillende regels songtekst illustreert met een aantal van haar symbolistische schilderijen. De vier doeken die ze bij 'Slouching towards Bethlehem' insluit, zijn veelbetekenend. We zien de Twin Towers branden. We zien George W. Bush de ogen sluiten wanneer een oude vrouw hem langs achteren benadert. Een ander beeld toont een jonge vrouw, borsten bloot, die zich met haar benen rond de nek van Osama Bin Laden schroeft. Wil ze hem opvrijen, of wurgen? Toeval is het niet. In het begin van de 21ste eeuw is 'The second coming' vaak gebruikt in politieke commentaren, als een metafoor voor de oorlog in Irak. Het blijft tot vandaag een van de meest universele gedichten van Yeats.
Klara © 2015